biryay yayınevi 10.sınıf türk edebiyatı sayfa 164-168

merve tarafından yazıldı. Aktif . Yayınlanma 10.sınıf Türk Edebiyatı Biryay Yayınları Cevapları

10. Sınıf Türk Edebiyatı Biryay Cevapları Sayfa 164

c. Dinî-Tasavvufi Türk Şiiri (Nutuk)

Hazırlık Çalışmaları

1. "Edeb" kelimesinin anlamını bilgi birikiminizden yararlanarak söyleyiniz.

2.  Tasavvuf şiirlerinin "didaktik" olmasını nasıl değerlendirdiğinizi açıklayınız.

10. Sınıf Türk Edebiyatı Biryay Cevapları Sayfa 165

a.  Kaygusuz Abdal ve yaşadığı dönem hakkındaki bilgilerinizi arkadaşlarınıza aktarınız.

Kaygusuz Abdal Sultan, Hacı Bektaş-ı Veli okulunda yetişmiş ve çağdaşı olan Yunus Emre ile birlikte Alevî edebiyatının iki kurucusundan birisi sayılmıştır.

Hayatı hakkındaki bilgileri menkıbelerden ve velayetnamelerden öğrenip, görüşlerini ve düşüncelerini mensur ve nesir eserlerinden anladığımız Kaygusuz Abdal Türk edebiyatının da kuşkusuz en büyük üstatlarından birisidir.

Doğum Yeri ve Tarihi

Kaygusuz Abdal, Teke İli’ne bağlı Alâiye Sancağı’nda doğmuş ve o muhitte yetişmiştir. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde Antalya ve çevresinin hem siyasi, hem ekonomik ve hem de kültürel açıdan çok hareketli olduğu bilinmektedir.

Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı dönem hakkında olmasa da, doğum tarihi hakkında değişik görüşler vardır. Bunlar değişik delil ve kaynakların değişik şekillerde yorumlanması ile elde edilmiştir. Kaygusuz Abdal’ın doğum tarihini 1364 olarak hesaplayanlar varsa da son yıllarda yapılan araştırmalarla Üstad’ın Dilgüşa adlı eserine dayanarak 1397 yahut 1398 olduğu ağırlık kazanmıştır.

b.  Okuduğunuz "Nutuk" adlı şiirin, yazıldığı dönemin zihniyetini nasıl yansıttığını açıklayınız.

Nutuk adlı yazıldığı dönemde etkin olan tasavvuf zihniyetini yansıtmaktadır.

a.  Okuduğunuz şiirin ahenk ögelerini (aliterasyon, asonans, ses akışı, söyleyişözelliği, ölçü,

uyak) ve bunların özelliklerini belirleyip tahtaya yazınız.

AHENK ÖGELERİ (KAFİYE-REDİF-SES-SÖYLEYİŞ)

“Nutuk”un Ahenk Ögeleri

Ölçü

Kafiye-Redif

Ses-Söyleyiş

7’li hece ölçüsü

1.       Dörlük: “bilen”ler redif, “ân”lar zengin kafiye

2.       Dörtlük:  “at”lar tam kafiye

3.       Dörtlük: “ası”lar zengin kafiye

4.       Dörtlük:  “an”lar tam kafiye

5.       Dörtlük: “isen”ler refif, “r”ler yarım kafiye

6.       Dörtlük:  “e”ler redif, “r”ler yarım kafiye

7.       “ib”ler tam kafiye

8.       “isen”ler redif, “an”lar tam kafiye

9.       “a”lar redif, “l”ler yarım kafiye

10.   “kın”lar zengin kafiye

11.   “dür”ler redif

12.   “l”ler yarım kafiye

13.   “n”ler yarım kafiye

Şiir dörtlüklerle hece ölçüyle ve sade bir dille söylenmiştir.

b.  Şiirdeki her bir birimin temasını söyleyiniz. Şiirin uyak şemasını belirleyiniz.

•  Yaptığınız incelemeden yararlanarak şiirin yapı özelliklerini, birimler arasındaki ilişkinin nasıl sağlandığını açıklayınız.

Birim değeri: 4’lük

Birimlerde anlatılanlar

Birim değeri

Birimlerde anlatılanlar

1.birim

Özü iyi insanın edep öğrenmesi gerektiği

8.birim

Hakkı bilen insanın edepli olması gerektiği

2.birim

İnsanın varlığının edep olduğu

9.birim

Edepli insanların işlerinin doğru olacağı

3.birim

Allah’a itaat etmenin yolunun edep olduğu

10.birim

Edepli insanların hakkı hukuku bileceği

4.birim

İmanın aslının edep olduğu

11.birim

Edepli olmanın evliyaların da bir özelliği olduğu

5.birim

Allah’ı açıktan söylemenin edeple olacağı 

12.birim

Hakka delinin edep olduğu

6.birim

Doğru yolu bulmanın edepten geçtiği

13.birim

Aşk ile boyanmış insanların edepli olması gerektiği anlatılmıştır.

7.birim

Edebî Allah’ın insanlara nasip ettiği anlatılmaktadır.

Tema

Edepli olma

Nutuk 12 birimden (dörtlükten) oluşmuş ve bu birimler "edepli olma" teması etrafında bir araya getirilmiştir.

1.     Okuduğunuz metinden hareketle dini-tasavvufi Türk şiirinin oluşmasını sağlayan zihniyeti belirtiniz.

2.      a. Okuduğunuz dinî-tasavvufi şiirde anlamını bilmediğiniz kelimeler olup olmadığını söyleyiniz.

b.Şiirde nakarat olarak tekrar edilen "Var edep öğren edep" ifadesi halk söyleyişinden bir

örnektir. Bu tarz halk söyleyişlerine şiirden başka örnekler veriniz.

c.Yaptığınız incelemeden yararlanarak şiirin dil ve anlatım özelliğini belirtiniz.

Şiir dörtlüklerle hece ölçüyle ve sade bir dille söylenmiştir.

3.      Şiirin temasını söyleyiniz.

ŞİİRİN TEMASI "EDEPLİ OLMA"

4.      Şiirin yazılış amacını belirtiniz.

Müridlerin tarikata ilk kez girişlerinde onları bilgilendirmek, Bektaşî tarikatının yollarını göstermek, gelenek-görenek-âdet ve âdabını anlatmak amacıyla yazılmıştır.

a.  Dinî-tasavvufi Türk edebiyatı ürünleri hakkındaki bilgilerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız.

1-İLAHİ: 

*Allah’ı övmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlere denir.

*Özel bir ezgiyle okunur.

*Hecenin 7’li, 8’li, 11’li kalıbıyla söylenir.

*Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı 3 ila 7 arasında değişir.

*Son dörtlükte şairin adı veya mahlası geçer.

*İlahi nazım şeklinin öncüsü Yunus Emre'dir.

*Divan edebiyatındaki “Tevhid”lerin karşılığıdır.

*İlahiler tarikatlara göre değişik isimler alır. Mevlevilerde “ayin”, Bektaşilerde “nefes”, Alevilerde “deme(deyiş)”, Gülşeniler'de “tapuğ”, Halvetiler'de “durak”, diğer tarikatlarda  “cumhur” gibi isimlerle adlandırılırlar.

İlahi Örneği:

Aşkın aldı benden beni

Bana seni gerek seni

Ben yanarım dün ü günü

Bana seni gerek seni

Ne varlığa sevinirim

Ne yokluğa yerinirim

Aşkın ile avunurum

Bana seni gerek seni   (Yunus Emre)

2-NEFES: *Bektaşi şairlerinin söyledikleri şiirlere denir.

*Tasavvuftaki Vahdet-i Vücud düşüncesi anlatılır.

*Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söylenebilir.

*Nazım birimi dörtlüktür. Dörtlük sayısı 3 ila 8 arasında değişir.

*Hece ölçüsüyle yazılır. Ama aruz ölçüsüyle yazılan nefesler de vardır.

*Nefeslerde, kalenderâne ve alaycı bir üslup dikkati çeker.

*Duygu ve düşünceleri nükteli bir şekilde ve zarafet ölçüleri içinde söylemek nefesin en belirgin özelliğidir.

*Yunus Emre, Eşrefoğlu Rumi, Hatayi, Pir Sultan Abdal nefes türünde eserler vermiştir.

Nefes Örneği:Eğer ekilir de bostan olursam

Şu halkın diline destan olursam

Kara toprak senden üstün olursam

Bu yıl bu yayladan Şâh'a gidelim

Bir bölük turnaya sökün dediler

Yürekteki derdi dökün dediler

Yayladan öteki yakın dediler

Bu yıl bu yayladan Şâh'a gidelim    (Pir Sultan Abdal)

3-NUTUK: *Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.

*Daha çok Bektaşi tarikatında söylenir.

*Türün en önemli temsilcisi Kaygusuz Abdal'dır.

*Şekil yönüyle koşmaya benzer.

Nutuk Örneği:Evvel tevhid sürer mürşid dilinden

Erişir canına fazlı Huda'nın

Kurtulursun emarenin elinden

Erişir canına fazl-ı Huda'nın

İkincide verir lafzatu'llâhı

Anda keşf ederler sıfatu'llâhı

Hasenat yeter der eder günahı

Erişir canına fazl-ı Huda'nın

4-DEVRİYE:*Devir felsefesini ve insanın varoluşunu anlatan şiirlere denir.

*“Evrendeki canlı cansız her şey Allah'tan gelmiştir, yine Allah'a dönecektir.” Felsefesi vurgulanır.

*İlahiyle benzerlik gösterir.

Devriye Örneği:Ak süt iken kızıl kana karışıp

Emr-i Hak'la coşup cevlana geldim

Mâ-i carî ile akıp yarışıp

Katre-i na-çizden ummana geldim  (Hüsni)

5-ŞATHİYE:*Tasavvuf edebiyatında bir şiir türüdür.

*İlk bakışta dine aykırı gibi görünen, aslında vahdet-i vücud felsefesi ile ilgili bir görüşü dile getiren tasavvufi manzumelere verilen addır.

*Şathiyede şair, şiirlerini alaylı bir ifade ile yazar. Hatta bazı sözleri ilk bakışta anlamsız gibi görünür. Ancak anlamsız gibi görünen bu sözlerin altında derin anlamlar gizlidir.

*Tasavvufi konuları işleyenleri şathiyat-ı sûfiyâne adını alırlar.

*Genelde Bektaşi şairlerinde görülür.

*Yunus Emre, Kaygusuz Abdal gibi şairlerin şathiyeleri vardır.

Şathiye Örneği:Sekiz cennet yaptın sen Âdem için

Adın büyük bağışla onun suçun

Âdemi cennetten çıkardın niçin

Buğday nene lâzım harmancı mısın    (Azmî)

6-DEME: *Alevilerin dini törenlerde söyledikleri tasavvufi görüşlere uygun şiirlere verilen isimdir.

*Kafiye düzeni koşmaya benzer.

*Saz eşliğinde belli bir makamla söylenir.

Deme Örneği:San tanburadır adım

Göklere ağar feryadım

Pir Sultan’ımdır üstadım

Ben anınçün inilerim       (Pir Sultan Abdal)

b.  Kaygusuz Abdal'ın "Nutuk" adlı şiirinin özelliklerini bilgi birikiminiz ve okuduğunuz şiirden

hareketle aşağıya sıralayınız.

Öğreticidir.

Dörtlükler halinde yazılmıştır.

Hece ölçüsüyle yazılmıştır.

Sade yalın halk dili kullanılmıştır.

Tasavvuf zihniyetinin etkisindedir.

Nutuk türünün en önemli temsilcisi Kaygusuz Abdal'dır.

c. Şiiri okurken neler hissettiğinizi açıklayınız.

5. Şiirin hangi dörtlüğünü daha çok beğendiğinizi nedenleriyle açıklayınız.

a. Kaygusuz Abdal hakkındaki bilgileriniz ve okuduğunuz "Nutuk"tan yararlanarak şairin fikrî ve edebî yönüyle ilgili çıkarımlarınızı aşağıdaki şemaya yazınız.

10. Sınıf Türk Edebiyatı Biryay Cevapları Sayfa 166

Anlama, Yorumlama

•   Dinî-tasavvufi şiirlerin fikir kaynaklarını belirtiniz.

İSLAMİYET VE TASAVVUF AKIMIDIR.

5.

Çıktım şu âlemi seyrân eyledim Açılmış bahann gülü dağlann Sökülmüş bendleri cuşu yenümez Çağlayuban akar seli dağlann

Köroğlu Aldıkça ele gamzeleri sâz-ı mahabbet Dünyayı tutar nağme-i şehnâz-ı mahabbet

Nefî

[Sevgüinin gamzeleri (süzgün yan bakışlan) mühabbet (aşk) sazını ele aldıkça Aşkın şehnaz makamındaki nağmesi (bütün) dünyayı kaplar.

Yukarıdaki halk şiiri ve divan şiiriyle kitabınızdaki dinî-tasavvufi şiiri "tema, ahenk ögeleri, gelenek, ölçü" yönüyle karşılaştırınız. Benzerliklerini sıralayınız.

Çıktım şu âlemi seyrân eyledim 

Açılmış bahann gülü dağların        "ü-i dağların" redif, "l" yarım uyak (abcb)

Sökülmüş bendleri cuşu yenilmez

 Çağlayuban akar seli dağların 

Köroğlu 

Aldıkça ele gamzeleri sâz-ı mahabbet        "-ı mahabbet" redif"  "âz" zengin uyak

Dünyayı tutar nağme-i şehnâz-ı mahabbet

Nefî

[Sevgilinin gamzeleri (süzgün yan bakışlan) mühabbet (aşk) sazını ele aldıkça Aşkın şehnaz makamındaki nağmesi (bütün) dünyayı kaplar.)

Yukarıdaki halk şiiri ve divan şiiriyle kitabınızdaki dinî-tasavvufi şiiri "tema, ahenk ögeleri, gelenek, ölçü" yönüyle karşılaştırınız. Benzerliklerini sıralayınız.

                               Halk şiiri                          Divan şiiri                  Dinî-tasavvufi şiir

Tema                     bahar                                  aşk                                        edep

Ahenk ögeleri       ŞİİRLERİN     ÜSTÜNDE      GÖSTERİLDİ

Gelenek          Aşık tarzı halk şiiri             Divan şiiri geleneği         tasavvuf geleneği

                            geleneği

Ölçü                  hece ölçüsü                           aruz ölçüsü                       hece ölçüsü

Benzerlikler: Ahenkli ve ölçülü olmaları,

10. Sınıf Türk Edebiyatı Biryay Cevapları Sayfa 167

Değerlendirme

1.   Aşağıdakilerden hangisi dinî-tasavvufi Türk şiirlerinden biri değildir?

A.İlahi

B.  Nutuk

C.  Devriye

D.  Nefes

E.  Koçaklama

2.   Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere uygun sözcükleri yazınız.

• Dinî-tasavvufi Türk edebiyatı tasavvuf etkisinde  gelişmiştir.

• Dinî-tasavvufi Türk şiiri şairleri, şiirlerinde.ALLAH  sevgisi ve TASAVVUF konusunu işlemişlerdir.

• Dinî-tasavvufi Türk şiirinin birimi. DÖRTLÜKTÜR.

3.   Aşağıdaki cümlelerin başına yargılar doğru ise "D", yanlış ise "Y" yazınız.

(..D.)  Nutuk, tarikata yeni katılanlara tarikatın adap ve erkânını öğretmek maksadıyla söylenir.

(.D..)  Dinî-tasavvufi Türk şiiri nazım türleri nefes, ilahi, deme, nutuk, devriye ve şathiyedir.

(.D..)  Dinî-tasavvufi halk şiirinde genellikle hece ölçüsü kullanılmıştır.

(.Y..)  Dinî-tasavvufi Türk edebiyatıXIII. yüzyıldan itibaren Hoca Ahmet Yesevi'yle başlar.

4.   Aşağıdakilerden hangisi dinî-tasavvufi Türk şiirinin özelliklerinden biri değildir?

A.Kullanılan dilin Arapça, Farsça ve Türkçenin karışımı olması

B.  Arapça, Farsça tasavvuf terimlerinin de kullanılması

C.  Bu şiirlerin bir kısmının saz eşliğinde söylenmesi

D.Bu şiirlerin didaktik özelliğinin olması

E.  Hoca Ahmet Yesevi, Yunus Emre ve Hacı Bektaşi Veli'nin temsilcilerinden bazıları

olması

1.   Meddah hakkında araştırma yapınız,

2.   Şeyhî ve XV. yüzyıhn sosyal yapısı hakkında biigi edininiz.

10. Sınıf Türk Edebiyatı Biryay Cevapları Sayfa 168

b. Olay Çevresinde Oluşan Edebî Metinler

1. Anlatmaya Bağlı Edebî Metinler (Halk Hikâyeleri, Mesneviler)

Hazırlık Çalışmaları

1.      Bildiğiniz bir halk hikâyesini kısaca anlatınız.

2.      Seven insanları ayırmanın nasıl bir sonuç ortaya çıkarabileceğini belirtiniz.

Adil olmayan bir davranışla karşılaşıldığında nasıl tepki gösterilmesi gerektiğini açıklayınız.